Tuy nhận được sự đồng thuận cao về ý nghĩa bảo vệ sức khỏe cộng đồng, đề xuất này cũng làm dấy lên những băn khoăn về tính khả thi, nhất là trong bối cảnh hoạt động mua bán, quảng bá thuốc lá ngày càng dịch chuyển mạnh lên môi trường mạng.
Điều trị cho bệnh nhân ngộ độc thuốc lá điện tử tại Trung tâm Chống độc (Bệnh viện Bạch Mai). Ảnh: Bệnh viện cung cấp
Xây dựng lá chắn cho giới trẻ
Theo thông tin từ Cục Quản lý khám, chữa bệnh (Bộ Y tế), trên quy mô toàn cầu, trẻ em là đối tượng chịu tổn thương lớn nhất với khoảng 50% bị phơi nhiễm khói thuốc thụ động, dẫn đến hơn 65.000 ca tử vong trẻ em hằng năm. Hiện có ít nhất 40 triệu trẻ em từ 13 đến 15 tuổi đang sử dụng các sản phẩm thuốc lá, trong đó 20 triệu em hút thuốc lá điếu và 15 triệu em sử dụng thuốc lá điện tử. Đáng chú ý, trẻ em có nguy cơ sử dụng thuốc lá điện tử cao gấp 9 lần so với người lớn.
Tổ chức Y tế thế giới (WHO) cho rằng, giới trẻ đang trở thành mục tiêu một cách có chủ đích của các tập đoàn thuốc lá trên thế giới. Hương vị hấp dẫn, bao bì bắt mắt và các hình thức tiếp thị gây hiểu lầm đang được sử dụng để khiến những sản phẩm gây nghiện và có hại trở nên hấp dẫn với giới trẻ. Theo Cục trưởng Cục Quản lý khám, chữa bệnh (Bộ Y tế) Hà Anh Đức, các sản phẩm thuốc lá thế hệ mới thường được quảng bá như biểu tượng của sự cá tính và thời thượng khiến nhiều người trẻ dễ dàng tiếp cận mà không nhận thức đầy đủ những hệ lụy lâu dài.
“Không chỉ thuốc lá điếu, thuốc lá điện tử và thuốc lá nung nóng cũng chứa nicotine gây nghiện mạnh cùng hàng nghìn hóa chất độc hại. Đặc biệt, nicotine có ảnh hưởng nghiêm trọng tới sự phát triển não bộ của thanh thiếu niên. Chất này có thể làm suy giảm nhận thức, cảm xúc, khả năng học tập và làm gia tăng nguy cơ rối loạn tâm thần…”, ông Hà Anh Đức cảnh báo.
Trước thực trạng đó, Bộ Y tế đã đề xuất cấm người sinh từ ngày 1-1-2010 trở về sau mua và sử dụng thuốc lá. Mục tiêu của đề xuất này không chỉ là giảm tỷ lệ hút thuốc trong ngắn hạn mà còn hướng tới xây dựng một thế hệ Việt Nam không khói thuốc trong tương lai. PGS.TS Vũ Văn Giáp, Phó Giám đốc Bệnh viện Bạch Mai cho rằng, đề xuất của Bộ Y tế thể hiện quyết tâm mạnh mẽ nhằm giảm tỷ lệ hút thuốc và hạn chế tình trạng phơi nhiễm khói thuốc trong cộng đồng.
Đồng quan điểm với nhận định trên, PGS.TS Phan Thu Phương, Viện trưởng Viện Hô hấp (Bệnh viện Bạch Mai) nhận định, đề xuất của Bộ Y tế rất đúng vì thanh thiếu niên là nhóm dễ bị tác động bởi quảng cáo, xu hướng xã hội và tâm lý tò mò. Trong khi đó, thuốc lá điện tử và các sản phẩm thuốc lá thế hệ mới vẫn thường được quảng bá như những sản phẩm “ít hại hơn”, dù nhiều bằng chứng khoa học cho thấy, chúng không hề an toàn như những lời quảng cáo.
Bài toán không dễ giải
Đề xuất cấm người sinh từ ngày 1-1-2010 trở về sau mua và sử dụng thuốc lá nhận được nhiều sự đồng tình nhằm bảo vệ thế hệ trẻ trước nguy cơ nghiện nicotine. Tuy nhiên, còn có những ý kiến băn khoăn về khả năng thực thi của đề xuất này.
Theo luật gia Trần Văn Hiếu (Đoàn luật sư thành phố Hà Nội), điểm đáng chú ý của đề xuất nằm ở tư duy phòng ngừa. Thay vì chờ hành vi hút thuốc hình thành rồi mới can thiệp, chính sách hướng tới việc ngăn chặn từ giai đoạn đầu tiếp cận. Dẫu vậy, bối cảnh hiện nay đặt ra không ít thách thức. Nếu trước đây, việc mua bán thuốc lá chủ yếu diễn ra tại các cửa hàng truyền thống thì nay thuốc lá điện tử và các sản phẩm thuốc lá mới xuất hiện rộng rãi trên môi trường mạng. Từ hội nhóm kín, nền tảng mạng xã hội đến các hình thức giao dịch trực tuyến khác, người trẻ có thể tiếp cận sản phẩm dễ dàng hơn nhiều so với trước.
Từ thực tế đó, luật gia Trần Văn Hiếu cho rằng, nếu chỉ dựa vào các quy định pháp luật mà thiếu sự phối hợp của gia đình và nhà trường thì hiệu quả kiểm soát sẽ rất hạn chế. Việc ngăn chặn giới trẻ tiếp cận thuốc lá cần sự tham gia đồng bộ của cơ quan quản lý, hệ thống giáo dục, phụ huynh và các nền tảng số.
“Nhiều sản phẩm thuốc lá hiện nay được quảng bá bằng những thông điệp như “ít độc hại hơn”, “sành điệu hơn” hay “an toàn hơn thuốc lá truyền thống”, dễ khiến người tiêu dùng, đặc biệt là giới trẻ, hiểu sai về mức độ nguy hại của sản phẩm. Cùng với đó là các hình thức tiếp thị trá hình thông qua người nổi tiếng, video ngắn hoặc các hội nhóm trên mạng xã hội khiến việc kiểm soát ngày càng khó khăn…”, luật gia Trần Văn Hiếu lưu ý.
Đề xuất cấm những người sinh từ ngày 1-1-2010 trở về sau mua và sử dụng thuốc lá không chỉ là một biện pháp quản lý mới, mà còn thể hiện quyết tâm tạo ra sự thay đổi bền vững vì sức khỏe cộng đồng. Tuy nhiên, để hiện thực hóa mục tiêu này, yếu tố then chốt nằm ở khả năng thực thi hiệu quả quy định này trên thực tế. Khi hoạt động mua bán, quảng bá thuốc lá ngày càng phổ biến trên không gian mạng, hiệu quả của chính sách sẽ phụ thuộc lớn vào sự phối hợp chặt chẽ của các cơ quan chức năng và toàn xã hội. Chỉ khi gia đình, nhà trường, cơ quan quản lý và các nền tảng số cùng chung tay hành động, mục tiêu ngăn chặn một thế hệ mới sa vào vòng xoáy nghiện nicotine mới có thể trở thành hiện thực.
